“Η σχέση μεταξύ πεσιμισμού και ατομικισμού” – Georges Palante

mai-piu-disarmato-637x1024Ο αιώνας που πέρασε είναι δίχως αμφιβολία αυτός, μέσα στον οποίο ο πεσιμισμός βρήκε τους πιο πολλούς, τους πιο ποικίλους, τους πιο δυνατούς και συστηματικούς του ερμηνευτές. Επιπλέον, και ο ατομικισμός εκφράστηκε μέσα σε αυτόν τον αιώνα με εξαιρετική ένταση, από εκπροσώπους υψηλής ποιότητας.

Θα ήταν ενδιαφέρον, λοιπόν, να φέρναμε πιο κοντά αυτούς τους δύο τρόπους σκέψης, επίκαιροι, καθώς είναι, στην εποχή μας· Να αναρωτηθούμε ποια είναι η λογική ή συναισθηματική σύνδεση μεταξύ των δύο και σε ποιο βαθμό ο πεσιμισμός γεννά τον ατομικισμό και ο ατομικισμός τον πεσιμισμό.

Αλλά, το ερώτημα παρα-είναι γενικό θέτοντάς το έτσι. Υπάρχουν πολλά είδη πεσιμισμού και πολλά είδη ατομικισμού. Μεταξύ των τελευταίων, υπάρχει και ένας, ο οποίος σε καμία περίπτωση δεν συνεπάγεται τον πεσιμισμό και αυτός είναι ο δογματικός ατομικισμός, που απορρέει από τη Γαλλική Επανάσταση και με τον οποίο τόσοι πολλοί ηθικολόγοι, νομικοί και πολιτικοί του αιώνα μας έχουν συνδεθεί. Αυτός ο ατομικισμός θα μπορούσε να έχει σαν σύνθημα του τη φράση του Wilhelm von Humboldt, όπου ο Stuart Mill επέλεξε ως επιγραφή στο έργο του “Essay on Liberty”: “Η κύρια και μεγάλη αρχή, προς την οποία κάθε επιχείρημα που ξεδιπλώνεται σε αυτές σελίδες ευθέως συγκλίνει, είναι η απόλυτη και ουσιαστική σημασία της ανθρώπινης ανάπτυξης στην πιο πλούσια μορφή της.” Οι ατομικιστές αυτού του είδους πιστεύουν πως όλα τα άτομα μπορούν αρμονικά να αναπτυχθούν μέσα στην κοινωνία και ότι η ίδια τους η διαφορετικότητα είναι που εξασφαλίζει την πλούσια ομορφιά του ανθρώπινου πολιτισμού.

Αυτοί οι ατομικιστές είναι ορθολογιστές. Πιστεύουν στη λογική, στην αρχή της τάξης, στην ενότητα και στην αρμονία. Είναι ιδεαλιστές: Πιστεύουν στο ιδανικό της κοινωνικής δικαιοσύνης. Υπέρμαχοι της ενότητας και της ισότητας, πιστεύουν, παρά τις επί μέρους διαφορές και ανισότητες, στη βαθιά και πραγματική ενότητα του ανθρώπινου είδους. Αυτοί οι ατομικιστές είναι “ανθρωπιστές”, με την έννοια που προσδίδει ο Στίρνερ σε αυτήν τη λέξη: Αλληλέγγυοι και σοσιαλιστές – υπό την πιο ευρεία έννοια του όρου. Ο ατομικισμός τους είναι εξωστρεφής, με το βλέμμα στραμμένο προς την κοινωνία. Είναι ένας κοινωνικός ατομικισμός, με την έννοια ότι δεν διαχωρίζουν το άτομο από την κοινωνία, δεν επισημαίνουν τις αντιθέσεις τους. Αντιθέτως, πάντα θεωρούν το άτομο ως ένα κοινωνικό στοιχείο, το οποίο εναρμονίζεται με το όλον και ότι υπάρχει μόνο ως λειτουργία του. Δεν θα επιμείνουμε περαιτέρω σε αυτόν τον ατομικισμό, ο οποίος προφανώς συνεπάγεται -λίγο ή πολύ- έναν κοινωνικό οπτιμισμό.

Ο ατομικισμός, που έχουμε εδώ υπόψιν, μας είναι τελείως διαφορετικός. Αυτός ο ατομικισμός δεν αποτελεί ένα πολιτικό, νομικό ή ηθικό δόγμα, αλλά μία ψυχολογική και ηθική στάση, μία μορφή αισθητικότητας, μία προσωπική αίσθηση της ζωής και μία προσωπική βούληση για ζωή.

Θα ήταν αδύνατο να καθορίσουμε μέσα σε έναν ορισμό όλα τα χαρακτηριστικά και όλες τις αποχρώσεις -και σε όλους τους βαθμούς τους- αυτής της ψυχολογικής διάθεσης. Επηρεάζει ένα πολύ ξεχωριστό κομμάτι στην κάθε ψυχή, αυτό και μέσω του οποίου φανερώνεται.

Θα μπορούσαμε να πούμε ότι, καθώς είναι μία προσωπική αίσθηση της ζωής, ο ατομικισμός είναι το αίσθημα της μοναδικότητας, της ατομικότητας ως ό,τι διαφορετικό εκείνη περικλείει, το προσωπικό, το αναποκάλυπτο. Ο ατομικισμός είναι μία έκκληση προς την εσωτερικότητα του συναισθήματος, προς την ατομική έμπνευση μπρος στο πρόσωπο των κοινωνικών συμβάσεων και των προκατασκευασμένων ιδεών. Ο ατομικισμός συνεπάγεται ένα αίσθημα προσωπικού αλάθητου, την ιδέα της πνευματικής και συναισθηματικής υπεροχής, ενός εσωτερικού αριστοκρατισμού. Την αμείωτη απόσταση μεταξύ του εγώ και του υπολοίπου, την ιδέα της μοναδικότητας. Ατομικισμός είναι η επιστροφή στον εαυτό και η έλξη προς αυτόν.

Ως η προσωπική βούληση για ζωή, ο ατομικισμός αποτυπώνει τη λαχτάρα του να “είσαι ο εαυτός σου”, σύμφωνα με την επιθυμία ενός χαρακτήρα του Ίμπσεν (Peer Gynt), τη λαχτάρα για ανεξαρτησία και πρωτοτυπία. Ο ατομικιστής θέλει να είναι ο ίδιος του ο δημιουργός, αυτός που θα τον προμηθεύσει με την αλήθεια και τη ψευδαίσθηση· αυτός που θα κτίσει την αλήθεια και τη ψευδαίσθηση· αυτός που θα κτίσει τα όνειρα του· αυτός που θα κτίσει και θα κατεδαφίσει τα ιδανικά του. Η θέληση αυτή για πρωτοτυπία μπορεί, τυχαία, να είναι λιγότερο ή περισσότερο ενεργητική, λιγότερο ή περισσότερο απαιτητική, λιγότερο ή περισσότερο φιλόδοξη. Μπορεί, επίσης, να αποφέρει λιγότερη ή περισσότερη χαρά, ανάλογα με την ποιότητα και την αξία της ατομικότητας, ανάλογα μετο εύρος της σκέψης και ανάλογα με την ένταση και τη βούληση της ατομικής δύναμης.

Καθώς αποτελεί την προσωπική αίσθηση της ζωής ή της βούλησης για ζωή, ο ατομικισμός είναι ή τείνει να είναι αντικοινωνικός: Αν δεν είναι εξαρχής τέτοιος, θα γίνει αναπόφευκτα αργότερα. Το συναίσθημα της βαθιάς μοναδικότητας του εγώ, η θέληση για πρωτοτυπία και ανεξαρτησία, ο ατομικισμός δεν μπορεί παρά να προκαλέσει το αίσθημα μίας σιωπηλής πάλης μεταξύ του προσωπικού εαυτού και της κοινωνίας. Όντως, η τάση κάθε κοινωνίας είναι να μειώσει το αίσθημα ατομικότητας όσο το δυνατόν περισσότερο: Να μειώσει τη μοναδικότητα μέσω της συμμόρφωσης, τον αυθορμητισμό μέσω της πειθαρχίας, την αμεσότητα του εαυτού μέσω της σύνεσης, την ειλικρίνεια του συναισθήματος μέσω της εγγενούς ανειλικρίνειας που φέρει κάθε κοινωνικώς ορισμένη λειτουργία, την αυτοπεποίθηση και την περηφάνια του εαυτού μέσω του εξευτελισμού που αδιαχώριστα φέρει κάθε μορφή κοινωνικής εκπαίδευσης. Για αυτό και ο ατομικισμός αναγκαστικά φέρει το αίσθημα της μάχης μεταξύ του εγώ του και του γενικευμένου εγώ. Ο ατομικισμός πραγματώνεται εδώ ως το αξίωμα μίας παθητικής ή ενεργητικής αντίστασης, μίας σιωπηλής ή δηλωμένης αντίθεσης ως προς την κοινωνία, μία άρνηση να υποταχθεί ο εαυτός σε αυτή· μία δυσπιστία προς αυτή. Στην ουσία, ο ατομικισμός περιφρονεί και αρνείται τον κοινωνικό δεσμό. Μπορούμε να τον ορίσουμε σαν μία θέληση για απομόνωση, μία συναισθηματική και πνευματική, θεωρητική και πρακτική δέσμευση για απόσυρση από την κοινωνία, αν όχι έμπρακτα -ακολουθώντας το παράδειγμα των μοναχών της Θηβαίδας ή, πιο πρόσφατο, αυτό του Θορώ- τουλάχιστον πνευματικά και σαν πρόθεση, ως ένα είδος εσωτερικής και εκούσιας απόσυρσης. Αυτή η απομάκρυνση από την κοινωνία, αυτή η εκούσια ηθική απομόνωση, την οποία μπορούμε να εφαρμόσουμε μέσα στην καρδιά της κοινωνίας, μπορεί να πάρει τη μορφή αδιαφορίας και παραίτησης, καθώς και εκείνη της εξέγερσης. Μπορεί, επίσης, να αναλάβει τη θέση του θεατή, τη σκεπτική στάση του στοχαστή πάνω στον ψηλό του πύργο. Αλλά, πάντα σε αυτήν την επίκτητη αδιαφορία, σε αυτήν την παραίτηση ή σε αυτήν τη θεατού απομόνωση, θα βρεις ένα υπόλειμμα εσωτερικής εξέγερσης.

Αίσθημα μοναδικότητας και λιγότερο ή περισσότερο ενεργητική έκφραση της θέλησης για προσωπική δύναμη· θέληση για πρωτοτυπία· θέληση για ανεξαρτησία και εξέγερση, θέληση για απομόνωση και απόσυρση στον εαυτό. Κάποιες φορές, επίσης, θέληση για κυριαρχία, αναπτύσσοντας δυνάμεις πάνω και ενάντια σε άλλους, μα πάντα επιστρέφοντας στον εαυτό, με ένα αίσθημα προσωπικού αλάθητου, με μία ακατανίκητη αυτοπεποίθηση, ακόμα και στην ήττα, ακόμα και όταν τα όνειρα και τα ιδανικά καταρρέουν. Αδιαλλαξία, απουσία εσωτερικής καταδίκης, πίστη στον εαυτό μέχρι και το πικρό το τέλος. Το να πιστεύει κανείς στις παρεξηγημένες του ιδέες, στην απόρθητη και απρόσβλητη βούληση του: Ο ατομικισμός είναι όλα αυτά, είτε στο σύνολο τους είτε στις επιμέρους λεπτομέρειες, επικρατεί το ένα ή το άλλο στοιχείο, η μία ή η άλλη απόχρωση, ανάλογα με τις περιστάσεις και την εκάστοτε περίπτωση.

Κατανοώντας τον ατομικισμό όπως μόλις τον εκφράσαμε, δηλαδή, σαν μία εσωτερική ψυχική διάθεση, τον ατομικισμό σαν αίσθηση και βούληση καταλαβαίνουμε πως δεν έχει καμία σχέση με τον προαναφερθέντα ατομικισμό, τον πολιτικό και νομικό ατομικισμό, τον εξωστρεφή και υποταγμένο στους περιορισμούς, τις απαιτήσεις και υποχρεώσεις της κοινωνικής ζωής ατομικισμό. Ο ατομικισμός μας είναι εσωστρεφής. Τοποθετείται στην αρχή ή καταφεύγει στο τέλος, μέσα στο άρρηκτο και άυλο εσωτερικό υπάρχειν.

Με το να πούμε ότι υπάρχει μία στενή ψυχολογική σχέση μεταξύ της ατομιστικής και της πεσιμιστικής αισθητικότητας απλά επισημαίνουμε το προφανές. Ο πεσιμισμός προϋποθέτει ενα βασικό ατομικισμό. Προϋποθέτει αυτήν την εσωτερικότητα του συναισθήματος, την επιστροφή στον εαυτό (διαδικασίες σχεδόν πάντα επίπονες), αυτή είναι η ουσία του ατομικισμού. Ενώ ο οπτιμισμός δεν είναι παρά μία αφηρημένη μεταφυσική θέση, η ηχώ μίας δογματικής θεώρησης, ο πεσιμισμός είναι μία αίσθηση της ζωής που βιώθηκε, έρχεται εκ των έσω, μέσα από τον ατομικό ψυχισμό. Προέρχεται από αυτό που μας είναι και το πιο οικείο: Την ικανότητα να υποφέρουμε. Κυριαρχεί ανάμεσα σε αυτούς που είναι μίας πιο μοναχικής φύσης, που ζουν αποτραβηγμένοι στους εαυτούς τους και βλέπουν την κοινωνική ζωή σαν πόνο. Οι καθαρόαιμοι πεσσιμιστές, οι μεγάλοι αυτοί καλλιτέχνες και θεωρητικοί του πόνου, ζήσαν μοναχικά και σαν ξένοι ανάμεσα στους ανθρώπους, περιχαρακωμένοι στο εγώ τους, σαν σε φρούριο, μέσα από το οποίο άφησαν το ειρωνικό και υπεροπτικό τους βλέμμα να πέσει στην κοινωνία των ομοίων τους. Και αυτό όχι τυχαία, αλλά λόγω της άμεσης ψυχολογικής συσχέτισης, που θέλει τον πεσσιμισμό συνοδευόμενο από μία τάση προς εγωιστική απομόνωση.

Αντίστροφα, το ατομικιστικό πνεύμα σχεδόν μοιραία συνοδεύεται από τον πεσιμισμό. Μήπως η εμπειρία, που είναι τόσο παλιά όσο και ο ίδιος ο κόσμος, δεν μας διδάσκει πως στη φύση το άτομο θυσιάζεται για το είδος; Πως στην κοινωνία θυσιάζεται για την ομάδα; Ο ατομικισμός καταφτάνει και απονενοημένος επισημαίνει τις αντιφάσεις που προκύπτουν, αφενός μεν, μεταξύ του ατόμου και του είδους και αφετέρου δε, μεταξύ του ατόμου και της κοινωνίας.

Η ζωή αναμφίβολα διαρκώς θριαμβεύει πάνω σε αυτήν την αντίφαση και το γεγονός ότι παρ’ όλα αυτά η ανθρωπότητα συνεχίζει και υπάρχει, μπορεί να παρουσιαστεί ως η αναμφισβήτητη απάντηση, που διαψεύδει τόσο τον πεσιμισμό όσο και τον ατομικισμό. Μα, αυτό δεν είναι βέβαιο. Γιατί το αν η ανθρωπότητα ακολουθεί τη μοίρα της ως είδος και ως κοινωνία δίχως να νοιάζεται για τα παράπονα και τις εξεγέρσεις των ατόμων, δεν σημαίνει σε καμία περίπτωση το θάνατο του ατομικισμού. Πάντα ηττημένος μα ποτέ δαμασμένος, ο ατομικισμός αποτελεί την ενσάρκωση αυτή των ψυχών ειδικού διαμετρήματος, ψυχές ποτισμένες με το αίσθημα της μοναδικότητάς τους και την ισχυρή τους θέληση για ανεξαρτησία. Ο ατομικισμός ηττάται μέσα σε κάθε άτομο, όταν αυτό πεθάνει, αφότου έχει υπηρετήσει σκοπούς και παραδοθεί σε δυνάμεις πέρα από αυτό. Αλλά, επιβιώνει μέσα στις γενιές πιο σαφής και δυνατός, καθώς η ανθρώπινη βούληση για ζωή εντείνεται και διαφοροποιείται – και διαυγής πια φανερώνεται ως ατομική συνείδηση. Έτσι, λοιπόν, επιβεβαιώνεται η άρρηκτη και αλληλένδετη σχέση μεταξύ πεσιμισμού και ατομικισμού.

Ωστόσο, είναι πιθανό ο ψυχολογικός δεσμός, που πιστεύουμε πως έχουμε ανακαλύψει μεταξύ πεσιμισμού και ατομικισμού, να μην είναι τίποτα άλλο από μία a priori άποψη. Αν αντί του ψυχολογικού συλλογισμού επιλέξουμε να συμβουλευτούμε την ιστορία και τη φιλοσοφία του 19ου αιώνα, τότε πιθανόν να δούμε ότι η σχέση μεταξύ των ιδεών, που υποδείξαμε, δεν είναι μήτε τόσο απλή μήτε τόσο συνεπής όσο φαίνεται. Πρέπει να εξετάσουμε λεπτομερώς και σε βάθος τις διάφορες μορφές πεσιμισμού και ατομικισμού και από κοντά να αναλύσουμε τη σχέση τους, αν θέλουμε να καταλήξουμε σε πιο ακριβείς ιδέες.

Georges Palante

 

Μετάφραση: “Πράα καπνίζει η δυστοπία.”

Πηγή

Advertisements

2 Σχόλια to ““Η σχέση μεταξύ πεσιμισμού και ατομικισμού” – Georges Palante”

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s